
Klasyczna automatyczna skrzynia biegów składa się z konwertera momentu obrotowego, przekładni planetarnych, sprzęgieł i hamulców wewnętrznych oraz układu sterowania. Razem przenoszą napęd z silnika na koła i zmieniają przełożenia bez ręcznej obsługi sprzęgła. Skrzynie dwusprzęgłowe DSG i bezstopniowe CVT mają jednak inną budowę.
Najważniejsze informacje:
- Konwerter przekazuje napęd z silnika i pozwala płynnie ruszyć.
- Przekładnie planetarne, sprzęgła i hamulce wewnętrzne odpowiadają za zmianę przełożeń.
- Elektronika i hydraulika sterują pracą skrzyni.
- Olej przenosi energię, smaruje, chłodzi i uruchamia elementy skrzyni.
Co oznaczają moment obrotowy i przełożenie?
Moment obrotowy to siła, z jaką silnik obraca wałem i napędza koła. Przełożenie to relacja między obrotami silnika a obrotami kół: niższe daje więcej siły przy ruszaniu, wyższe pozwala jechać szybko przy niskich obrotach silnika. Skrzynia biegów zmienia przełożenia, aby silnik pracował w odpowiednim zakresie obrotów niezależnie od prędkości samochodu.
Z czego składa się automatyczna skrzynia biegów?
W klasycznym automacie wszystkie podzespoły działają razem. Przekładnia mechaniczna ustala przełożenie, hydraulika uruchamia sprzęgła i hamulce, a sterownik pilnuje, aby robiły to w odpowiednim momencie.
| Element | Główna funkcja |
| Konwerter momentu obrotowego | Przekazuje napęd z silnika i umożliwia płynne ruszanie |
| Przekładnie planetarne | Pozwalają uzyskać różne przełożenia i bieg wsteczny |
| Sprzęgła i hamulce wewnętrzne | Łączą lub unieruchamiają wybrane części przekładni |
| Pompa oleju i blok zaworowy | Dostarczają olej pod ciśnieniem i kierują jego przepływem |
| Sterownik, czujniki i elektrozawory | Dobierają bieg i kontrolują jego zmianę |
| Układ smarowania i chłodzenia | Zmniejsza tarcie i odprowadza ciepło |
Liczba przekładni, sprzęgieł i zaworów zależy od modelu skrzyni. Nie ma jednego schematu budowy, który pasowałby do wszystkich automatów.
Czym jest konwerter momentu obrotowego i do czego służy?
Konwerter momentu obrotowego, nazywany też przetwornikiem hydrokinetycznym, łączy silnik ze skrzynią i przekazuje napęd za pomocą oleju. Dzięki niemu samochód może stać na biegu przy pracującym silniku, bez sprzęgła znanego z manualnej skrzyni. Olej jest w nim jedynym medium przenoszącym moment, a pompa, turbina i kierownica potrafią zwiększać moment obrotowy silnika.
Najłatwiej wyobrazić to sobie jak dwa wentylatory ustawione naprzeciw siebie: gdy jeden porusza powietrze, drugi zaczyna się obracać. W konwerterze rolę powietrza pełni olej. Składa się on z trzech podstawowych elementów:
- pompy, którą napędza silnik i która wprawia olej w ruch,
- turbiny, która odbiera energię od oleju i przekazuje ją do skrzyni,
- kierownicy (nazywanej też stojanem), która kieruje przepływ oleju z powrotem do pompy i w określonych warunkach pozwala zwiększyć moment obrotowy.
Pompa i turbina obracają się z różną prędkością, dzięki czemu samochód może ruszyć płynnie. Współczesne konwertery mają też sprzęgło blokujące, nazywane lock-up. To sprzęgło wewnątrz konwertera, które po załączeniu łączy silnik ze skrzynią bezpośrednio, bez poślizgu oleju, co zmniejsza straty energii. Nie działa ono wyłącznie na najwyższym biegu: blokowanie może następować już na drugim, trzecim i czwartym biegu. Moment załączenia zależy od konstrukcji skrzyni i jej sterowania.
Jak przekładnie planetarne dają poszczególne biegi?
Przekładnia planetarna to zestaw kół zębatych, w którym jedne koła obracają się wokół innych, podobnie jak planety wokół Słońca. Podstawowy zestaw ma trzy główne części: koło słoneczne w środku, satelity osadzone w jarzmie (czyli w nośniku, który je łączy) oraz koło pierścieniowe z uzębieniem wewnętrznym. Przełożenie zmienia się, gdy jedną z tych części napędzamy, zatrzymujemy albo łączymy z inną.
Za te zmiany odpowiadają sprzęgła wielopłytkowe i hamulce wewnętrzne. Sprzęgła łączą obracające się elementy, a hamulce przytrzymują wybrane części względem obudowy skrzyni. Nie są to hamulce przy kołach samochodu.
Kilka zestawów planetarnych pracujących razem może dać wiele biegów. Skrzynia ośmiobiegowa nie potrzebuje więc ośmiu osobnych przekładni planetarnych.
Co steruje zmianą biegów: hydraulika czy elektronika?
Obie te części pracują razem. Automatyczne skrzynie wymagają układu zasilania olejem hydraulicznym dla elementów zmiany biegów, czyli sprzęgieł i hamulców. Pompa oleju zasila ten układ, a blok zaworowy, czyli zespół kanałów i zaworów, kieruje olej do odpowiednich obwodów. Elektrozawory to zawory otwierane i zamykane sygnałem elektrycznym ze sterownika.
Sterownik skrzyni, w skrócie TCU lub TCM, zbiera informacje o prędkości samochodu, obciążeniu silnika, temperaturze oleju i położeniu pedału przyspieszenia. Na tej podstawie wybiera bieg i steruje jego zmianą.
Elektronikę i hydraulikę połączone w jeden zespół nazywa się często mechatroniką. Nie każda skrzynia ma jednak taki wspólny moduł, bo rozmieszczenie tych elementów zależy od konstrukcji.
Jak działa automatyczna skrzynia podczas jazdy?
Po wybraniu D układ sterowania przygotowuje drogę, którą pójdzie napęd. Podczas ruszania konwerter stopniowo przekazuje moment obrotowy z silnika do przekładni.
Gdy zmieniają się prędkość i obciążenie, sterownik załącza kolejne kombinacje sprzęgieł i hamulców wewnętrznych. W ten sposób zmienia przełożenie. O płynności decyduje m.in. dokładne sterowanie ciśnieniem oleju i momentem załączenia poszczególnych elementów.
Przy mocnym wciśnięciu pedału przyspieszenia skrzynia może zredukować bieg, czyli wybrać niższe przełożenie. Podczas spokojnej jazdy wybiera przełożenie, które pozwala utrzymać niskie obroty silnika. Skrzynia nie kieruje się więc tylko prędkością samochodu, ale też tym, ile napędu potrzebuje kierowca.
Jaką funkcję pełni olej w skrzyni automatycznej?
Olej ATF (z ang. Automatic Transmission Fluid) to olej przeznaczony do skrzyń automatycznych. Pełni on jednocześnie kilka funkcji. W klasycznym automacie:
- przenosi energię w konwerterze,
- uruchamia hydraulicznie sprzęgła i hamulce,
- smaruje łożyska i koła zębate,
- odbiera ciepło i odprowadza je do chłodnicy oleju.
Ten sam opis wskazuje, że olej reguluje też tarcie na sprzęgłach i taśmach, dlatego jego właściwości wpływają na płynność zmiany biegów. Z tego powodu nie wybiera się go na podstawie koloru ani ogólnego oznaczenia „do automatu”.
Rodzaj oleju, jego ilość i sposób kontroli poziomu muszą pasować do konkretnej skrzyni. Zbyt mało lub zbyt dużo oleju oraz olej o niewłaściwej temperaturze podczas napełniania mogą uszkodzić skrzynię. Dla swoich skrzyń ZF podaje przy tym różne temperatury kontroli poziomu: 30–35°C dla modelu 6HP i 40°C dla 8HP.
Czym różni się budowa klasycznego automatu, DSG i CVT?
Słowo „automat” obejmuje kilka różnych konstrukcji. Łączy je to, że kierowca nie obsługuje sprzęgła, ale przełożenia uzyskuje się w każdej z nich inaczej.
| Rodzaj skrzyni | Główne rozwiązanie konstrukcyjne | Sposób zmiany przełożenia |
| Klasyczny automat hydrokinetyczny | Konwerter, zestawy planetarne, sprzęgła i hamulce | Załączanie odpowiednich elementów przekładni |
| Dwusprzęgłowa, np. DSG | Dwa sprzęgła i dwa tory przenoszenia napędu | Przełączanie między torami z przygotowanymi biegami |
| Typowa pasowa lub łańcuchowa CVT | Koła stożkowe połączone pasem albo łańcuchem | Płynna zmiana promienia, na którym pracuje pas lub łańcuch |
Czym jest skrzynia DSG?
DSG to nazwa używana przez Volkswagena dla skrzyni dwusprzęgłowej. Inni producenci nazywają podobne skrzynie inaczej. Jeden tor napędu przenosi moment na aktualnym biegu, a w drugim czeka już przygotowany następny bieg, dlatego zmiana jest szybka. Sprzęgła w takiej skrzyni mogą być mokre lub suche. W wersji mokrej moment przenoszą płytki pracujące w oleju, a w suchej okładziny cierne tarcz sprzęgłowych.
Czym jest skrzynia CVT?
CVT (od ang. Continuously Variable Transmission) to skrzynia bezstopniowa. Skrzynia ta zmienia przełożenie, regulując szerokość dwóch kół pasowych i promień, na którym pracuje stalowy pas między nimi. Dzięki temu nie ma w niej klasycznych stopni biegów.
Czym jest e-CVT i czy to przekładnia pasowa?
Nie każdy układ oznaczany jako e-CVT, stosowany w hybrydach, jest przekładnią pasową. E-CVT nie ma ani pasa, ani kół pasowych, tylko przekładnię planetarną połączoną z silnikami elektrycznymi i spalinowym.
Jak sprawdzić, jaką skrzynię ma samochód?
Typ skrzyni najłatwiej sprawdzić w instrukcji obsługi lub dokumentacji samochodu. Można też zapytać serwis, podając numer VIN. To ważna informacja, bo od typu skrzyni zależą sposób badania, rodzaj oleju i zakres naprawy.
Dlaczego budowa skrzyni ma znaczenie podczas serwisu?
Podobne objawy mogą mieć różne przyczyny. Szarpanie nie musi oznaczać uszkodzenia sprzęgieł, a drgania nie zawsze pochodzą z konwertera. Dlatego przed naprawą mechanik ustala, jaki to rodzaj skrzyni, analizuje jej parametry i sprawdza właściwe podzespoły. Jak taka kontrola wygląda w praktyce, opisujemy w artykule o tym, jak przebiega diagnostyka skrzyni automatycznej.
Jeśli zauważasz nieprawidłową pracę automatu, umów wizytę w serwisie automatycznych skrzyń biegów Autoduet. Przygotuj numer VIN i opis objawów, aby łatwiej było ustalić zakres diagnostyki.
Źródła:
https://image-ppubs.uspto.gov/dirsearch-public/print/downloadPdf/4033436
https://image-ppubs.uspto.gov/dirsearch-public/print/downloadPdf/5115698
https://patents.google.com/patent/US9856923
https://www.mobil.com/en-cl/passenger-vehicle-lube/pds/as-cl-mobil-atf-200
https://aftermarket.zf.com/sg/aftermarket-portal/for-workshops/useful-tips/transmission-oil-change-pc/
https://schaeffler-tomorrow.com/en/article/taking-an-idea-to-success
https://www.jalopnik.com/1902804/e-cvt-vs-cvt-transmission-differences-explained/
FAQ – najczęstsze pytania o budowę skrzyni automatycznej
Czy automatyczna skrzynia biegów ma sprzęgło?
Tak. Klasyczny automat ma sprzęgła wewnętrzne, a współczesny konwerter zwykle także sprzęgło lock-up. Brak pedału sprzęgła nie oznacza, że skrzynia nie ma sprzęgieł.
Czy każdy automat ma konwerter?
Nie. Konwerter jest typowy dla klasycznego automatu hydrokinetycznego, ale spotyka się go także w niektórych skrzyniach CVT, na co wskazuje opis Xtronic CVT na stronie Nissana. Skrzynie DSG zamiast konwertera mają dwa sprzęgła.
Czy DSG i CVT też są automatami?
Tak, w tym sensie, że kierowca nie obsługuje sprzęgła. Ich budowa jest jednak inna niż klasycznego automatu: DSG ma dwa sprzęgła i dwa tory napędu, a CVT zmienia przełożenie płynnie, bez stopni biegów.
Czy pozycja P blokuje samochód za pomocą sprzęgła?
Nie. W typowej konstrukcji działa mechaniczna blokada parkingowa, która unieruchamia jeden z elementów przekładni. Blokada parkingowa nie zastępuje hamulca postojowego.
Czy więcej biegów oznacza więcej przekładni planetarnych?
Nie w proporcji jeden do jednego. Liczba biegów wynika z budowy całego układu i z kombinacji załączanych sprzęgieł oraz hamulców.

